Słownik terminów

 

Aszkenazyjczycy, określenie Żydów, zamieszkujących początkowo Niemcy i Francję, którzy - prześladowani podczas wypraw krzyżowych, następnie wypędzeni - osiedlili się w Polsce, a później we wsch. Europie, Ameryce, Australii i pd. Afryce. Nazwa wywodzi się od przyjętego na oznaczenie Niemiec słowa Aszkanaz, pojawiającego się w Księdze Rodzaju jako imię jednego z synów Gomera i wnuka Noego. Upowszechniła się w XV-XVI w.

Aszkenazyjczycy mieli własny sposób interpretacji Talmudu, którego zasady stworzył Gerszom ben Juda (960-1028) z Moguncji, odrębną obyczajowość oraz rytuał, różniący ich od Sefardyjczyków. Mówili językiem jidysz, pochodzącym z jednego z wczesnośredniowiecznych dialektów srodkowoniemieckich, zawierającym znaczną liczbę słów hebrajskich, a póżniej także słowiańskich. Stanowili większość wśród wyznawców judaizmu.

chasydyzm (hebr. hasíd ‘pobożny’) religiozn. żydowski ruch religijno-mistyczny od XVIII do pocz. XX w. gł. na terenie Podola, charakteryzujący się ścisłym przestrzeganiem przepisów Talmudu; n.os. chasyd.

Judaizm, Mozaizm, najstarsza monoteistyczna religia, prekursor chrześcijaństwa i islamu, narodowa religia Żydów. Wyznawcą jej może być tylko ten, kto urodził się z matki Żydówki. Bardzo rzadko dopuszcza się przyjmowanie wyznawców innego pochodzenia etnicznego. Równocześnie judaizm jest zespołem wartości, norm i postaw etycznych wynikających z tradycji, obyczaju i religii Żydów. Za założyciela religii judaistycznej, uznającej za jedynego Boga Jahwe (przy czym imienia Jahwe Żydzi nie wymawiają), uchodzi Mojżesz (Mose). Od jego imienia judaizm jest także nazywany "mozaizmem".

Mojżesz żył ok. 1250 p.n.e., był synem Amrama i Jakebed z plemienia Lewi, urodzonym w Egipcie. Jest uznawany za założyciela religii, twórcę przymierza między Bogiem i ludem izraelskim, odbiorcę objawień Bożych, wyzwoliciela ludu izraelskiego z niewoli egipskiej, twórcę życia narodowego. Mojżesz dał ludowi Torę, obejmującą pięć ksiąg Mojżeszowych (Pięcioksiąg) Będąc założycielem religii był równocześnie prawodawcą, kapłanem i przywódcą swojego ludu. Został uznany za nosiciela Objawienia przez chrześcijaństwo i islam .

Symbolami judaizmu są:

1) Magen David - gwiazda Dawida, zwana także Tarczą Dawida. Jest to sześcioramienna gwiazda utworzona przez dwa przeplatające się trójkąty (heksametr);

2) menora - świecznik siedmioramienny wykonany z jednej bryły metalu, który już w pierwotnej chacie służył do oświetlania świętego miejsca (współcześnie również podstawowy element herbu państwa Izrael).

Kirkut (niem. Kirchhof ‘cmentarz’ od Kirche ‘kościół’ + Hof ‘dziedziniec, podwórze’) cmentarz żydowski.

Klezmer, żargonowe określenie muzyka wynajmowanego do pracy nie wymagającej wartości artystycznej (np. do tańca w restauracji). W innym znaczeniu - żydowski muzykant grający ludową muzykę z kręgu kultury aszkenazyjskiej.

Koszer, Kaszer, Koszerny (z hebrajskiego "odpowiedni, zdatny"), pojęcie stosowane w judaizmie i posiadające związek z rytuałem. Określa się za jego pomocą rytualną czystość pewnych rzeczy, przedmiotów, a także prawidłowość wykonywania pewnych czynności, rytuałów i ceremonii także w życiu codziennym wyznawców judaizmu. Stąd też dotyczy ono produktów przeznaczonych do spożycia, sprzętu i urządzeń, używanych przy spożywaniu posiłków, zasad spożywania i zachowania się, zasad higieny i czynności rytualnych.

Podstawę do określenia koszerności (kaszer) stanowi Kodeks Deuteronomiczny, będący najistotniejszą częścią Księgi Powtórzonego Prawa, i jego talmudyczna wykładnia.

Macewa, Maceba, żydowski nagrobek w formie pionowo ustawionej płyty kamiennej lub żeliwnej, zamkniętej u góry dwoma odcinkami koła, pokrytej inskrypcją i zdobionej płaskorzeźbą. Na macewie umieszczano symboliczne wyobrażenia: dla kapłana dłonie złożone do modlitwy, dla lewity dzbanek, dla uczonego Torę, dla kobiety świecznik, dla potomków Judy - lwa.

Rabin, Rabbi (z hebrajskiego - nauczyciel, mój mistrz), w judaizmie tytuł przysługujący pierwotnie tylko uczonym zajmującym się interpretacją i wyjaśnianiem Biblii (Pismo Święte) i prawa ustnego zawartego w Talmudzie. Później nadawany również nauczycielom, myślicielom, a od czasów średniowiecza duchownym przywódcom społeczności żydowskiej, cieszącym się dużym poważaniem oraz autorytetem moralnym i religijnym.

Sefardyjczycy, Żydzi zamieszkujący do końca XV w. Hiszpanię, gdzie stworzyli wielki ośrodek kultury i nauki. Wydaleni z Hiszpanii w 1492, osiedlili się w północnej Afryce, w państwie otomańskim, a na terenie Europy - w Italii, Anglii i Holandii.

Synagoga (p.łc. z gr. synagogé ‘zebranie, zgromadzenie’) religiozn. świątynia żydowska, miejsce zebrań gminy na modlitwę, dyskusje, sądy; bóżnica.

Talmud (z hebrajskiego talmud - "nauka", "studium", od lamad - "uczyć"), najważniejsze obok Miszny dzieło literatury rabinicznej. Spisany w językach aramejskim i hebrajskim, z fragmentami greckimi i łacińskimi, stanowi jej dopełnienie i rozwinięcie, a zarazem komentarz do niej.

Talmud powstał w wyniku pracy amoraitów - uczonych-rabinów zgłębiających Torę w obu jej postaciach i kontynuujących dokonania tanaitów. Ich następcami byli z kolei saworaici, których zasługą była ostateczna redakcja tekstu, oraz gaonowie, kierujący od VI w. żydowskimi uczelniami babilońskimi, gdzie studiowano Talmud.

Opracowany zgodnie z porządkiem Miszny, Talmud przytacza w całości poszczególne jej traktaty opatrując je tzw. Gemarą, czyli dodatkiem, w którym zamieszczono różne misznaickie orzeczenia i nowe przepisy. Gemara istnieje w dwóch odmianach: jerozolimskiej i babilońskiej, w związku z czym są też dwie redakcje Talmudu: Talmud Jerozolimski (Talmud Jeruszalmi, zwany też Talmudem Palestyńskim albo Talmud Ziemi Izraela) z końca IV w. i Talmud Babiloński (Talmud Bawli) z V w., zamknięty ostatecznie w VIII w.

W dochowanej do dziś postaci Talmud Jerozolimski komentuje (czasami po wielekroć) 39, a Talmud Babiloński 37 spośród 63 traktatów Miszny. Talmud Babiloński, znacznie obszerniejszy od Talmudu Jerozolimskiego, obejmujący ponadto tzw. małe rozprawy spoza Miszny, został uznany za normatywny dla całego judaizmu.

Talmud w obu redakcjach, nie stroniąc od hagady (legendy, przypowieści, alegorie itp.), zawiera przede wszystkim halachę, tzn. ustalenia doktrynalno-prawne dotyczące niemal wszystkich dziedzin życia religijnego i świeckiego. Najstarszy kompletny rękopis Talmud Jerozolimskiego pochodzi z 1289 (Biblioteka Uniwersytecka w Lejdzie), a Talmudu Babilońskiego z 1343 (Biblioteka Miejska w Monachium).

Tora (z hebrajskiego torah - "pouczenie", "prawo")

1) w sensie węższym nazwa odnosząca się do Pięcioksięgu Mojżeszowego.

2) w szerszym obejmuje cały Stary Testament.

3) określenie całości nauk przekazanych Mojżeszowi przez Boga na Synaju.

Dzieli się je na Torę pisaną, tzn. Biblię Hebrajską, a zwłaszcza Pięcioksiąg Mojżeszowy, oraz uznawaną za jej dopełnienie i rozwinięcie Torę ustną. Tę ostatnią tworzą: halacha, czyli różnego rodzaju wypowiedzi (często w formie dysput) dotyczące przepisów, zaleceń, reguł, norm, tak religijnych, jak i świeckich, oraz hagada, czyli opowieści, legendy, anegdoty (nierzadko o proweniencji biblijnej), a także sentencje i aforyzmy.

Tora ustna miała, w przeciwieństwie do pisanej, charakter zmienny i dostosowywała niejako do wymogów czasu niezmienne zasady zawarte w tej drugiej. Przekazywana początkowo w sposób bezpośredni uczniom przez ich nauczycieli, została spisana na kartach Miszny, Tosefty, Talmudu i innych dzieł literatury rabinicznej. Wśród przeważającej części Żydów obie postacie Tory cieszyły się równie wielkim szacunkiem, były jednak i takie ugrupowania religijne, które odrzucały Torę ustną, np. saduceusze w starożytności, a we wczesnym średniowieczu (poprzez zakwestionowanie autorytetu Talmudu) Karaimi.

Hasła opracowano na podstawie „Słownika Wyrazów Obcych” Wydawnictwa Europa, pod redakcją naukową prof. Ireny Kamińskiej-Szmaj, autorzy: Mirosław Jarosz i zespół. ISBN 83-87977-08-X. Rok wydania 2001.

powrót