Postacie

 

Abraham Abele ben Chaim ha-Lewy.

Data urodzenia tego bardzo płodnego pisarza nie jest znaną dokładnie. Wiadomo tylko, że ujrzał światło dzienne w mieście Gombinie, prawdopodobnie około r 1615 r. Przez długi czas był rabinem Kaliskim, wielce poważanym z powodu głębokiej swej wiedzy. Napisał komentarz do zbioru midraszowego Jalkut Szimeoni, p.t. „Zajit Raanan-Oliwka rozłożysta", wydany dopiero po śmierci autora, w Dessau 1704 r. Zebrał również objaśnienia do pięcioksiągu Mojżesza i wydrukował takowe. Najznakomitszą jednak pracą jego, którą powszechnie zjednał sobie uznanie, jest obszerny komentarz do pierwszej części dzieła "Szulchan Aruch" słynnego autora Józefa Karo. Komentarz ten, p. t. „Magen Abraham - Tarcza Abrahama" wyszedł po raz pierwszy w Dyrenfurcie r 1692 roku, czyli w dziesięć lat po śmierci Abrahama Abele, gdyż uczony ten zmarł 1682 r. w Kaliszu.

Bass, Szabtai ben Józef.

Urodził się w Kaliszu 1641 r. Po stracie rodziców podczas wojen kozackich, pozbawiony opieki i pomocy; w młodym jeszcze wieku, gdyż mając zaledwie lat 20, udał się do Pragi Czeskiej. Aby uchronić się od śmierci głodowej, przyjął posadę śpiewaka przy tamtejszej synagodze. Niedostatek nie ostudził w nim jednak zapału do nauki; w wolnych chwilach pracował nad kształceniem swego umysłu i przebojem zdobywał pożyteczne wiadomości. W celu bliższego zaznajomienia się z ówczesnymi uczonymi Żydami, odbył później podróż po Europie. Dzięki wytrwałej pracy i skromnym potrzebom, zebrał sobie mały fundusik, z którym osiadł w Dyrenfurcie na Szląsku i tu założył najprzód księgarnię, a następnie w 1689 r. i drukarnię. Odznaczył się również na polu literackiem i może być poczytywany jako ojciec bibljografji hebrajskiej. Do główniejszych jego dzieł należą: komentarz do Raszi'ego p.t. "Sifthe Chachamim-Usta uczonych", dzieło bibljograficzne p.t. „Sifthe Jeszenim-Usta śpiących" i kilka innych rozpraw religijnych. Prace te są bardzo cenione i poszukiwane. W późnym wieku otrzymał pozwolenie na przemieszkiwanie we Wrocławiu, gdzie umarł z 1721 r. Niektórzy utrzymują, że zakończył życie w Krotoszynie w 1718 r. Pozostała po nim drukarnia w Dyrenfurcie, przeszła w posiadanie jego dzieci, a 1747 roku była własnością wnuczki jego, Estery.

Chanoch ben Abraham.

Nieznane jest miejsce urodzenia tego płodnego na polu religijnem pisarza. Jedynie wiadomo, że żył w XVII wieku i że przez lat 12 był rabinem w Gnieźnie, a później w Poznaniu, gdzie rozpoczął prace swe literackie kilku rozprawami treści religijnej. Z powodu okropnych prześladowań, jakich Żydzi w roku z 1655 po wojnie szwedzkiej w kraju doznawali, rabi Chanoch opuścił kraj rodzinny. Prześladowania i nędzę Żydów podczas wojen szwedzkich i powstania Chmielnickiego opisał w żywych barwach, jako dodatek do dzieła: „Nachlath Jakob Spóścizna. Jakóba" Jakóba ben Naftaliego z Gniezna i w przedmowie do dzieła: „Reszith Bikkurim - Początek pierwocin" - o której to pracy Chanocha ówcześni uczeni wyrażają się bardzo pochlebnie. Wydane ono zostało w Amsterdamie 1780 r., już po śmierci autora. Rabi Chanoch był wnukiem słynnego uczonego Szymona Gunzberga z Poznania, o którym Comendoni i Czacki wspominają. Syn rabi Chanocha, Rabi Jehuda ben Chanoch, również był mężem wielkiej nauki, pisał głównie o astronomii i matematyce.

Eideles, Samuel Eleazar ben Jehuda ha-Lewi, zwany „Maharsza".

Rzadkiej bystrości umysłu i głębokiej nauki mąż ten urodził się w Poznaniu około 1555 roku. Powyższe zalety umysłu i zacność charakteru zwróciły nasi uwagę gminy rodzinnej, w której pełnił z wielką godnością urząd przewodniczącego uczelni talmudycznej. Z tego powodu zwanym jest przez niektórych spółczesnych rabinów "rabi Samuel z Poznania." Obrany członkiem synodu Lubelskiego, udał się tamże i na wszystkich posiedzeniach wybitną odgrywał rolę, odznaczając się wielką wiedzą, rozsądkiem, a zwłaszcza tolerancyą. Kilkoletni pobyt Eidelesa w Lublinie, rozniósł sławę imienia jego nie tylko po całym kraju, ale i za granicą. To też odwoływano się doń zewsząd, ilekroć szło o rozwiązanie zawiłych kwestyi teologicznych, lub naukowych. Jeszcze będąc w Poznaniu, napisał kilka dzieł, z których wyliczamy znakomitsze, mianowicie: "Chidusze Halachoth" zbiór różnych nowych spostrzeżeń i objaśnień do Talmudu, wskazówek godzących niektóre sprzeczne zdania w komentarzu „Rasziegou” i w kazuistycznym komentarzu „Tosafoth"; praca ta wyszła w Lublinie 1612 roku in folio. Później nieco wydał również w Lublinie "Chidusze Agadoth", spostrzeżenia i uwagi nad hagadyczną (legendową) częścią Talmudu. W podeszłym już wieku wybrano go na rabina w Ostrogu i tu zmarł w roku 1631 w 76 roku swego życia, tamże pochowany. Zgon Eidelesa wzbudził żal powszechny w całym niemal kraju; był to bowiem człowiek niepowszedniej zacności, zawsze gotowy do usług i poświęcenia się dla bliźnich, gorliwy w pełnieniu swych obowiązków i szczerze oddany nauce. Gardził marnościami świata, i dlatego, mimo wysokiego stanowiska jakie zajmował, nigdy w ciągu długiego swego życia nie dążył do zebrania majątku. Zmarł w ubóstwie, głęboko szanowany przez swoją gminę, poważany i kochany przez tych, którzy go bliżej znali.

Jehuda ben Abraham Jakób.

Żył w pierwszej połowie XVII stulecia i był synem Abrahama Jakóba z Poznania, gdzie całe życie przepędził jako niepospolity uczony. Nauki pobierał w Poznańskiej szkole talmudycznej, lecz i nauki świeckie nie były mu obce, głównie zajmował się matematyką. Ponieważ żadnego urzędu publicznego nie piastował, mógł się z całym zamiłowaniem oddać pracom literackim, ale pomimo, że bardzo wiele pisał, jednakże tylko jedna jego praca jest znana pod tytułem "Makabi Jehuda", która wyszła drukiem za życia autora w Krakowie w roku 1646, in folio. Inne jego prace literackie jak: "Keszeth Jehuda" i "Zoth-li Jehuda", w swoim czasie bardzo cenione, pozostały dotychczas w rękopisie, nie znalazłszy nakładcy. Miejsce i rok jego śmierci są nieznane; podobno umarł w Krakowie.

Jehuda ben Nisan.

Urodzony w Polsce, dla głębokiej wiedzy i cnót swych obrany w 1687 roku rabinem gminy Kaliskiej, do końca życia na tym urzędzie pozostawał, Synowie jego, Benjamin i Abraham, wydali dzieło ojca, tj. "Beth Jehuda" (Dom Jehudy), bardzo w swoim czasie cenione. Jest to komentarz do wielu traktatów talmudycznych w dwóch tomach (tom I wyszedł w Sulzbachu z 1687 r., tom II zaś w Dessau r. 1698). Jehuda umarł w Kaliszu w podeszłym wieku, tam pochowany.

Loel, Jehuda ben Hillel.

Urodził się w Swierzeńcu, niedaleko Poznania, 1662 r. Napisał kilka dzieł treści religijnej. Najznakomitszem z nich jest komentarz do różnych przepisów religijnych, wydany p. t.: "Chacham Leb" w Furth z 1693 r. Profesor szwedzki, Dr Schulten, przełożył to dzieło na język szwedzki, z dodaniem swych uwag i objaśnień i wydał je w Sztokholmie r. 1698. Jehuda Loel umarł podobno roku 1722 w Poznaniu.

Margolioth, Mojżesz Mordechai ben Samuel.

Syn Samuela, rabina poznańskiego, słynnego kabalisty. Urodził się w Poznaniu około roku 1540. Był uczniem wielu współczesnych znakomitości talmudycznych, a między innymi Salomona Luriego. W Krakowie, obrany na przewodnika uczelni talmudycznej, pełnił ten urząd przez długi czas, z małą tylko .przerwą, gdyż powołany został do Wiednia, gdzie przez kilka lat przebywał. Trapiony tęsknotą do kraju rodzinnego wrócił na dawne stanowisko i umarł w Krakowie 21 listopada roku 1616 w wieku lat przeszło 70. Margolioth był płodnym i wszechstronnym pisarzem, a pisał wierszem i prozą. Wydał "Zohar Chadasz" z poprawkami i dodatkami w roku 1603, napisał dzieło p. t. "Chasde Adonai" (Laski Wiekuistego), zawierające objaśnienie 13-u atrybucji (Middoth) bożych i wyszłe w Krakowie w roku 1589. Skomponował także elegie "Elohim limadetani mineuraj", w której opłakuje śmierć dwóch braci, Mojżesza i Judy Jekutiela, ściętych niewinnie w Warszawie roku 1596. Mojżesz Mordechai Margolioth sławionym jest przez współczesnych, jako mąż świętobliwy, pobożny, wielce biegły w rytuale i w homiletyce, w kwestyach halachicznych i w egzegezie. Jego elegie wydane zostały w Dyrenfurcie roku 1602, razem z elegiami Sabataja Kohena, opłakującego ruinę Żydów wskutek wojen kozackich, odmawiano je w Krakowie rok rocznie w uroczyste święto "Jom Kipur" przed modlitwą "Musaf".

Margolioth, Zelig (Abi Ezri) ben Izaak.

Urodził się w Płoczewie; młode lata spędził w Kaliszu, później przeniósł się do Halberstadu w Niemczech, a stąd na schyłku XVIII wieku, udał się do Włoch i tam jut do śmierci pozostał. Na polu literackiem znany jest z kilku dzieł rabinicznych i gramatycznych.. Pierwsze wydanie jego rozprawy p. t.: "Kesef Nibchar", komentarz do Pięcioksięgu, ukazało się w druku w Amsterdamie 1712 r. Umarł w późnym wieku w Liwornie

Mojżesz ben Benjamin Wolf.

Uczony i zdolny ten lekarz XVII stulecia był rodem z Kalisza, i w rodzinnem swem mieście stale przebywał jako bardzo wzięty lekarz. Gdzie nauki pobierał, niewiadomo, prawdopodobnie w Niemczech. Mojżesz nietylko zajmował się praktyką; miłując naukę, pracował również na polu piśmiennictwa. Z wielu jego prac, najbardziej znane jest dzieło pod tytułem: "Jeruszath Mosze" (Dziedzictwo Mojżesza) treści medycznej, jest to raczej rodzaj farmakologii. Wyszło drukiem w języku niemieckim w Pradze Czeskiej roku 1677; we Frankfurcie nad Menem, tegoż samego roku, a nieco później i w Wilmersdorfie. Drugie jego dzieło również truci medycznej, stanowiące poniekąd dalszy ciąg poprzedniego, traktujące również i o chorobach zakaźnych, wyszło pod tytułem: "Jarim Mosze" (Mojżesz podnosi) w Amsterdamie roku 1679, a w Pradze Czeskiej roku 1710 jednocześnie we Frankfurcie nad Menem. Powszechnie poważany jako lekarz uczony i sumienny umarł w późnym wieku w Kaliszu i tamże pochowany. Syn jego również znanym był lekarzem w Kaliszu, gdzie w swoim czasie rozległą miał praktykę.

Pozner, Dawid ben Naftali Hirc.

Urodzony w Poznaniu w pierwszej połowie XVII w. po ukończeniu tamże nauk teologicznych został rabinem w Krotoszynie. Dzieło jego "Jalkut Dawid" wyszło w Dyrenfurcie 1691 r. in 4-0. Inne jego prace literackie są nieznane. Gmina Krotoszyńska bardzo go powalała dla jego cnót i prawego charakteru. Rok jego śmierci nie jest znany.

powrót