Poznań i okolice

 

Poznań

Bejt ha-midrasz, ul. Żydowska 15/18. 
Dom nauki, w którym odbywały się także spotkania modlitewne. Wzniesiony w 1910 roku według projektu Alfreda Grottego. Mieścił się on w Fundacyjnym Schronisku dla Starców i Zniedołężniałych im. Salomona B. Latza. Po 1945 sala główna została zaadaptowana na biura. 

Początek tutejszej kolonii żydowskiej sięga połowy XIII wieku. Pierwsza wzmianka o Żydach pochodzi z roku 1367, istniała już wówczas synagoga. Prawdopodobnie już wówczas tworzyli zorganizowaną gminę. Bolesław Pobożny nadał poznańskim Żydom szereg przywilejów. Dzielnica żydowska ukształtowała się w północno-wschodniej części średniowiecznego miasta; główne jej ulice to Żydowska (przed XV w. Tkacka), Szewska i Wroniecka. Była ona niesłychanie gęsto zabudowana; wysokość kamienic dochodziła do 6 kondygnacji. W połowie XVII wieku Żydzi stanowili już 15% ludności Poznania. Po wielkim pożarze w 1590 roku Żydzi na dwa lata opuścili swoją zniszczoną dzielnicę. Pod koniec XVII wieku były tu oprócz synagogi z 1367 roku (wielokrotnie powiększanej i odbudowywanej po kolejnych pożarach), szkoły, trzy domy szpitalne i łaźnia. Kwartał został przebudowany po pożarze w 1803; starej synagogi już nie odbudowano. 
W XVIII wieku zaczął się okres prześladowań, ale już w końcu XVIII wieku mieszkało tutaj znowu około 3 tys. Żydów (40% ludności miasta). Za czasów pruskich otwarto podstawowe i średnie szkoły dla Żydów, silny był wpływ ruchu maskilów, kierowanego przez Dawida Caro, członka berlińskiej Haskali. Wyodrębniła się gmina ortodoksyjna z oddzielnym rabinem. W ciągu XIX wieku nastąpiła silna germanizacja Żydów poznańskich. W roku 1860 mieszkało tu około 6000 Żydów. W II połowie XIX wieku wybudowano ogromną synagogę. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 większość Żydów o nastawieniu proniemieckim opuściła miasto, gmina zmalała: w 1931roku liczyła tylko około 2200 osób, a tuż przed wybuchem wojny - około 1500. 

W listopadzie 1939 roku gauleiter Wilhelm Koppe nakazał, aby Poznań stał się w ciągu 3 miesięcy "judenrein". Większość Żydów wywieźli Niemcy w grudniu 1939 roku do Ostrowa Lubelskiego, niewielka liczba została umieszczona w obozach pracy w mieście i okolicy. 

Buk 

Szkoła żydowska 
W sąsiedztwie synagogi znajduje się dawna szkoła żydowska, w dobrym stanie, z zachowanym wystrojem zewnętrznym ceglanych elewacji.

Początki żydowskiego osadnictwa sięgają tu XIII wieku. W XVIII wieku Żydzi posiadali własny samorząd. Zajmowali się rzemiosłem, skupem i garbowaniem skór. Na początku XX wieku istniało tu żydowskie gimnazjum. 

Dolsk

Żydzi zaczęli osiedlać się tu dopiero w XIX wieku. Po I wojnie gmina już nie istniała. W 1808 - 3 Żydów, w 1905 - 22. 

Gniezno

Pierwsza wzmianka o Żydach mieszkających w Gnieźnie pochodzi z 1267 roku. Później otrzymali oni szereg przywilejów, np. w latach 1497 i 1519. Gmina aż do XVII wieku liczyła nie więcej niż 100 osób. W 1582 roku rabi Eliezer Aszkenazy poświęcił nową synagogę. Podczas wojen szwedzkich duże zniszczenia i straty, gminę ponownie zorganizowano w 1661 roku, synagogę odbudowano w 1680 roku. W połowie XIX wieku mieszkało w Gnieźnie 1783 Żydów. W latach 1864 - 69 rabinem był znany uczony Mosze Samuel Zuckermandel. W XX wieku nastąpiła liczna emigracja Żydów do Stanów Zjednoczonych, po 1930 roku zostało już tylko 150 Żydów. 
W grudniu 1939 roku deportowano ich do Piotrkowa Trybunalskiego; nikt nie przeżył wojny.

Kórnik 

Początki żydowskiego osadnictwa sięgają tu XIII wieku. Żydzi zajmowali się rzemiosłem, skupem i garbowaniem skór. Władze pruskie przyznały (po roku 1835) bogatym Żydom patenty naturalistyczne, z czym wiązały się pewne przywileje. W Kórniku patenty takie posiadało 91 Żydów. Gmina żydowska w Kórniku była znaczącym ośrodkiem nauk talmudycznych. Wykreowała szereg znanych osób, w tym rabinów, profesorów. Żydzi z Kórnika byli znani w świecie, w Ameryce istniało stowarzyszenie Żydów Kórnickich. W 1921 roku żydowska populacja liczyła 57 osób. 
We wrześniu 1939 roku hitlerowcy zebrali w synagodze 35 osób narodowości żydowskiej. Mężczyzn wywieziono do znanej kaźni - Fortu VII w Poznaniu. Kobiety i dzieci uprowadzono do nieznanego dzisiaj miejsca zagłady. Nikt z nich nie ocalał. 

Książ Wielkopolski 

Żydzi osiedli tu dopiero w XIX wieku. W 1802 mieszkało tu 62 Żydów, a w 1921 - 14. 

Luboń

W czasie wojny znajdowały się tu dwa obozy dla Żydów zatrudnionych przy budowie autostrady. Pierwszy usytuowany był na polach dębieckich przyległych do granicy z Luboniem, między ul. 28 Czerwca 1956 a torami kolejowymi. Drugi powstał wiosną 1941r. przy ul.Kościuszki.

Mosina

Żydzi osiedli tu w XVIII wieku. W 1793 roku mieszkało ich tu 20 (5% ludności). Gmina została utworzona przed 1856, rozwiązana około 1930. W 1921 roku mieszkało tu 22 Żydów. 

Murowana Goślina

Początki żydowskiego osadnictwa sięgają tu XIII wieku. W XVIII wieku Żydzi posiadali własny samorząd. Zajmowali się rzemiosłem, skupem i garbowaniem skór. 

Nekla

Pomnik z tablicą 
Ustawiony na miejscu, gdzie w latach 1941-44 znajdował się obóz pracy przymusowej. Na terenie żwirowni obok obozu Niemcy zamordowali setki Żydów. Na tablicy pominięto jednak w tekście Żydów jako ofiary obozu. 

Nowy Tomyśl 

Żydzi osiedlili się tu w XVIII wieku. Wzbogacili się m.in. na uprawie chmielu. W 1840 roku mieszkało tu 50 Żydów, a w 1921 - 28 (1,3 % ludności).

W 1943 roku w Przychodzku pod Nowym Tomyślem hitlerowcy zorganizowali obóz dla 600 Żydów. Na terenie powiatu zginęli w kilku egzekucjach. 

Obrzycko

Żydzi mieszkali tu od początku XVIII wieku, a na mocy przywileju od 1746; równocześnie obowiązywały ich ograniczenia obejmujące handel niektórymi towarami (pieprz, narzędzia żelazne, sukno). Przed 1800 rokiem mieszkało tu 476 Żydów (33,3 % ludności), a w 1921 - 75 (5%).

Pniewy

Pierwsze dane o Żydach pochodzą z 1533 roku. W 1789 gmina otrzymała liczne przywileje od właściciela miasta. Żydzi z innych miejscowości mogli się tu osiedlać tylko za zezwoleniem starszyzny gminnej. W 1793 mieszkało tu 219 Żydów, w 1840 - 697 (35% mieszkańców), a w 1921- 99 (3,6%). 

Pobiedziska

Początki żydowskiego osadnictwa sięgają tu XIII wieku. W XVIII wieku Żydzi posiadali własny samorząd. Zajmowali się rzemiosłem. Najliczniejszą grupę stanowili kuśnierze, krawcy i rzeźnicy. Zajmowali się też skupem i garbowaniem skór. Do połowy XIX wieku większość Żydów posługiwała się imionami, dopiero pod wpływem nacisku władz pruskich zaczęto przyjmować nazwiska familijne. Wielu przyjmowało nazwiska niemieckie. Do 1905 roku dzieci żydowskie w Pobiedziskach uczęszczały do szkoły razem z dziećmi polskimi. W 1906 utworzono specjalny oddział dla dzieci żydowskich, stan ten trwał do I wojny światowej. Władze pruskie przyznały (po roku 1835) bogatym Żydom patenty naturalistyczne, z czym wiązały się pewne przywileje. W Pobiedziskach patenty takie posiadało 15 Żydów. Podczas Wiosny Ludów przedstawiciele ludności żydowskiej, kupcy: Pinkus, Licht i Lewinson weszli w skład Komitetu Narodowego. Na przełomie XIX i XX znaczna liczba rodzin żydowskich opuściła miasto udając się do Niemiec. O ile jeszcze w XVIII i XIX wieku ludność żydowska liczyła około 300 osób, to na początku XX wieku liczba ta malała tak dalece, że w latach trzydziestych obejmowała już tylko kilka osób. W 1937 w Pobiedziskach mieszkała tylko jedna czteroosobowa żydowska rodzina Hersteinów, której ojciec zajmował się handlem obwoźnym. Jako rezerwista został on powołany w sierpniu 1939 roku na wojnę, z której już nie powrócił. Rodzina jego została wywieziona przez Niemców w nieznanym kierunku. 

Sieraków

W 1808 mieszkało tu 322 Żydów (24,2% mieszkańców), w 1871 - 179 (7,1%), a w 1921 tylko 24 osoby (0,9%). 

Swarzędz

Początki żydowskiego osadnictwa sięgają tu XIII wieku. W XVIII wieku Żydzi posiadali własny samorząd. Zajmowali się rzemiosłem, skupem i garbowaniem skór. Władze pruskie przyznały (po roku 1835) bogatym Żydom patenty naturalistyczne, z czym wiązały się pewne przywileje. W Swarzędzu patenty takie posiadało 98 Żydów. 

Szamotuły

W 1921 roku żydowska populacja liczyła 264 osoby (3,9 % mieszkańców).

Września

Tablica pamiątkowa, w miejscu dawnej synagogi 
Odsłonięta 18 września 2002 roku ku czci mieszkających tu przed wojną wyznawców wiary mojżeszowej. Tablica w kształcie otwartej księgi z napisami w języku hebrajskim wyjątków z Psalmu nr 79 umieszczona jest na cokole, który stoi na dużej wybrukowanej gwieździe Dawida.

powrót