Leszno i okolice

 

Leszno

Około połowy XIX wieku było tu ponad 20 cechowych i innych domów modlitwy, przy wielu z nich funkcjonowały chedery. W 1767 roku naliczono tu 7 uczelni talmudycznych, z których część działała także w XIX wieku. 

Pierwsza wzmianka o Żydach w Lesznie pochodzi z 1534 roku, w 1656 roku mieszkało tutaj około 400 rodzin żydowskich. W XVII i na początku XVIII wieku gminę dotknęły liczne nieszczęścia - pogromy, wysokie kontrybucje, dwukrotnie dżuma. Miejscowi kupcy brali udział w targach m.in. w Lispku, Frankfurcie, Wrocławiu (od 1684 mieli tam własną synagogę), Gdańsku, Toruniu. Istniały oddzielne cechy żydowskie. Gminie leszczyńskiej podlegało 36 gmin wielkopolskich - Leszno było żydowską stolicą Wielkopolski. W 1765 roku mieszkało tu 4989 Żydów. W II połowie XVIII wieku Leszno stało się ważnym ośrodkiem myśli i nauki żydowskiej. Na naukę do sławnych rabinów przyjeżdżali uczniowie nie tylko z Polski, lecz i z krajów niemieckich. Szczególną sławę zyskali rabini: Mordechaj Hirsz, Abraham Abusz Lissa, Dawid Tewele oraz w XIX wieku Jakow Lorbeerbaum (1884-1912). W latach 1780-1790 studiował tu rabin Akiwa Eiger. Z Leszna pochodzili ponadto: Rafael Kosz i Ludwig Kalisch. W 1767 roku pożar zniszczył dzielnicę żydowską, następny pożar w 1790 roku także i synagogę (odbudowana w 1799 roku). W 1795 było tu 18 żydowskich księgarń. W 1833 roku mieszkało tu 3960 Żydów, w 1856 roku - 2578. Pod koniec XIX wieku gmina wzniosła szkołę oraz dom starców. Znaczenie gminy spadło w drugiej połowie XIX wieku na rzecz gminy poznańskiej. W 1921 roku - mieszkało 322 Żydów, a w 1939 już tylko 184. 
Podczas okupacji nie było w Lesznie getta; w grudniu 1940 roku wywieziono Żydów do Grodziska Mazowieckiego, a stamtąd do getta w Warszawie. 

Bojanowo 

Miejscowa gmina do roku 1820 podlegała gminie w Lesznie, tam też grzebano zmarłych. W 1900 wzniesiono dom Starców dla Żydów. Gmina rozwiązała się po I wojnie. 

Osieczna

Osadnictwo żydowskie sięga w Osiecznej początków XVII wieku. Dzielnica żydowska obejmowała swym zasięgiem dzisiejszą ulicę Krawiecką, Słoneczną i Podgórną. W 1765 r. w mieście żyło 239 Żydów. W okresie zaborów społeczność żydowska w Osiecznej z roku na rok malała. I tak w roku 1840, było w mieście 248 Żydów a w 1865 - 122. Z powodu słabej frekwencji w 1870 roku zamknięto żydowską szkołę elementarną dla dzieci. Społeczność żydowska w Osiecznej nie odznaczała się szczególnym bogactwem. Żydzi mieszkali w ubogich chatach, krytych słomą, nie stawiali okazałych budowli. Głównym zajęciem były handel i rzemiosło. 
Po utracie przez Polskę niepodległości Żydzi na ogół stawali po stronie Niemców. W 1834 roku w mieście powstały rozruchy po tym jak zarządzeniem pruskiego zaborcy wystawiono na licytację inwentarz klasztoru oo. Franciszkanów. W licytacji brali udział osieccy Żydzi. Katolicy protestowali, wybuchły zamieszki. Żydzi sprowadzili batalion wojska pruskiego. Antagonizm nie ustawał, ale się wzmagał. 
W okresie okupacji hitlerowskiej w Osiecznej od stycznia 1942 roku, do 21 stycznia 1945 roku, znajdował się obóz pracy. Przebywały w nim wyłącznie kobiety Polki i Żydówki (1260 kobiet). W styczniu 1945 roku, obóz zlikwidowano. Więźniarki odtransportowano do więzienia w Rawiczu, a następnie znalazły się w więzieniu w Waldheim. 

Piaski Wielkopolskie

Pierwsza wzmianka o pobycie Żydów pochodzi z 1783 roku. Korzystne warunki zaoferowane przez właściciela miasta ściągnęły Żydów z okolicznych wsi. Gmina powstała pod koniec XVIII wieku. Istniała ona do początku XX wieku. W 1793 roku mieszkało tu 113 Żydów, w 1895 - 41 (4% ludności), a w 1921 tylko 1 osoba. 

Pogrzela

Żydzi mieszkali tu od XVIII wieku. W 1808 było tu 10 Żydów (1,3 % ludności), w 1871 - 51 (3,4%), a w 1921 tylko 7 osób. 

Sarnowa

W 1808 mieszkało tu 99 Żydów (6,5% mieszkańców), w 1871 - 23 (1,5%), a w 1921 tylko 8 osób (0,6 %). 

Wschowa

Żydzi pojawili się tu prawdopodobnie już w XV wieku. W połowie XVI wieku zostali oskarżeni o profanacje hostii. W 1592 wypędzono ich z miasta. Ponowne osadnictwo datuje się na 1633 rok. W 1659 roku kolejny raz zostają stąd wypędzeni. Kolejny raz osiedlają się tu na początku XVIII wieku, powstaje wtedy synagoga, a w 1759 roku otrzymują zgodę na założenie cmentarza. Żydzi trudnili się tu m.in. krawiectwem, kuśnierstwem, garbarstwem, sukiennictwem, pożyczaniem pieniędzy pod zastaw. Od początku XIX wieku liczba Żydów stale rosła. W 1809 roku mieszkało tu 483 Żydów, a w 1840 r. - 558, jednak od momentu uzyskania równouprawnienia Żydzi zaczęli stąd masowo emigrować do Niemiec i do Ameryki, wobec czego trwał też postępujący spadek znaczenia gminy izraelickiej w mieście. Znani rabini to: Jacob Jarachmiel Abarbanell, Kaskel Isaac Theomin, Kaskel Japha, Menachem Mendel Loewenstamm, Nathan Baeck, Abraham Perl, Marcus Gross. 

W XX wieku postępuje dalszy spadek liczby żydowskich mieszkańców we Wschowie. W 1905 żyje tu 186 Żydów, a w 1925 roku Żydzi stanowią już tylko 2% wszystkich mieszkańców miasta. 

Po dojściu w Niemczech faszystów do władzy część Żydów udaje się na emigrację, pozostali poddani zostali licznym szykanom i ograniczeniom. W listopadzie 1938 roku, w czasie "nocy kryształowej", spalono synagogę, zdemolowano żydowskie sklepy i mieszkania. 
W listopadzie 1939 roku Żydzi zostali osadzeni w więzieniu, a w latach 1940/1942, deportowano do gett i obozów zagłady.

powrót