Kalisz i okolice

 

Kalisz

Pierwsza wiadomość o Żydach w Kaliszu pochodzi z XII wieku, w połowie XIV wieku istniała dzielnica żydowska z synagogą i szkołą. Rozciągała się wzdłuż murów miejskich, a jej główną ulicą była Złota. Po okresie handlowej prosperity pogorszyło się położenie gminy, zwłaszcza w XVI wieku, kahał był zadłużony. W XVIII wieku sytuacja się poprawiła. W latach osiemdziesiątych XIII w. Przemysł II zgodził się na sprzedanie Żydom wzgórza na późniejszych Czaszkach, aby mogli założyć własny cmentarz. Czynsz za niego opłacany był przez gminę żydowską pieprzem, szafranem i innymi korzeniami. Forma zapłaty świadczyła i o bogactwie gminy, i o jej rozległych kontaktach handlowych.

W 1792 r. żydowską część miasta nawiedziła katastrofalna w skutkach pożoga, ucierpiała m.in. stara synagoga, którą udało się jednak szybko doprowadzić do dawnej świetności. Znani rabini kaliscy to: Salomon Zalman (1636-43), Jisroel Szapiro (założył własną jeszywę), Juda ben Nissan i Abraham Abel Gombiner. Według spisu dokonanego przez Prusaków w 1793 r. mieszkańcy dzielnicy żyli głównie z handlu i rzemiosła. W 1804 roku mieszkało w Kaliszu 2113Żydów (30% ludności miasta). W 1836 roku otwarto żydowski szpital, a w 1875 roku - szkołę żydowską z rosyjskim językiem wykładowym. W 1848 r. wybuchła epidemia tyfusu plamistego. W cztery lata później w 1852 r. okrutne żniwo zebrała epidemia cholery. Tego samego roku wybuchł pożar. Była to ponoć najstraszniejsza pożoga, jaką widział do tej pory prastary Kalisz. Spłonęło 157 domów właścicieli żydowskich i 12 chrześcijańskich. Zagładzie uległa również piękna, pamiętająca czasy Kazimierza Wielkiego stara synagoga kaliska. Miasto pospieszyło z pomocą. Odbudowano bóżnicę, ale nie mogła się ona równać z poprzednią.

Lata 50. i 60. XIX w. były szczególnie trudnym okresem. W tym czasie w mieście narodził się jeden z największych zrywów narodowo-wyzwoleńczych w historii Polski - powstanie styczniowe. Kaliscy Żydzi jednoznacznie podkreślali swoją jedność z Polakami. Przykładem tego może być uroczyste nabożeństwo, które odbyło się 14 października 1861r. w bóżnicy w intencji arcybiskupa Fijałkowskiego. Na uroczystość licznie przybyli Żydzi oraz chrześcijanie. Następnego dnia takie samo nabożeństwo odbyło się w kościele i przybyło na nie bardzo wielu starozakonnych. Spora liczba żydowskiej młodzieży brała udział w manifestacjach patriotycznych przed powstaniem. W 1863 r. Żydówki kaliskie potajemnie wyhaftowały chorągiew bojową z napisem "Walecznym braciom Polakom" i podarowały ją powstańcom. W owych czasach poza zdecydowaną większością ortodoksyjnych, tradycyjnych Żydów, była też w mieście wcale pokaźna i powiększająca się stale warstwa zasymilowanych czy wręcz spolonizowanych Żydów rekrutująca się ze sfer inteligenckich, bogatych kupców, często przemysłowców. Ta część "oświeconych" Żydów zbudowała na swój użytek odrębną synagogę, poza dzielnicą żydowską, na ul. Krótkiej. W 1908 roku - 14 318 Żydów (36%). W 1911 roku otwarta została nowa synagoga. Rabini tego czasu: Salomon ben Akiwa Eger, Elijah Ragoler i Meir Auerbach. W 1916 roku otwarto żydowską szkołę średnią, a po I wojnie światowej trzy dalsze szkoły. Wychodziły tygodniki: "Di Kaliszer Wochn" i "Kaliszer Lebn". 

We wrześniu 1939 roku było w Kaliszu około 20 000 Żydów (50% ludności). Do stycznia 1940 roku pozostało z tej liczby już tylko 612 osób, resztę wywieziono do obozu pracy w Koźminku. W końcu 1941 roku 200 Żydów wywieziono do obozu zagłady w Chełmnie, pozostałych - do getta w Łodzi, jeszcze inni, jak choćby starcy z miejscowego domu opieki, zostali zamordowani w podkaliskich lasach. 

Grabów nad Prosną 

W 1808 mieszkało tu 66 Żydów, w 1921 - 59.

Jaraczewo

Gmina istniała na początku XVIII wieku. Od 1906 podlegała rabinowi koźmińskiemu. W końcu XVIII mieszkało tu 100 Żydów, w 1921 roku - 21.

Jarocin

Udokumentowane wzmianki o Żydach pochodzą z drugiej polowy XVII wieku. Miejscowi Żydzi na początku XVIII wieku prowadzili działalność handlową w Lipsku i Wrocławiu. W 1773 roku właściciele miasta wydali przywilej gwarantujący Żydom wolność osiedlania się.

Kępno

Pierwsze wzmianki o Żydach pochodzą z XVII wieku. Gmina istniała od 1669 (1674 ?), rabinat od 1690. Był tu ośrodek studiów talmudycznych. Już w XVII wieku istniały żydowskie cechy: muzyków, rzeźników, kuśnierzy. Miejscowi kupcy jeździli na targi lipskie, prowadzili handel z Wrocławiem, Warszawą i Łęczycą. Pochodziło stąd wielu znanych uczonych i rabinów a także publicystów. W XIX działało tu m.in. Towarzystwo Żydowskiej Historii i Literatury.

Koźminek

Żydzi w mieście posiadającym prawa od 1369 roku należeli aż do XIX wieku do gminy w Kaliszu. W 1921 roku mieszkało tu 729 Żydów. 
W utworzonym getcie Niemcy, stłoczyli około 1800 osób, w tym Żydów wysiedlonych z Kalisza. W listopadzie 1941 roku 600 osób wywieziono do obozu zagłady w Chełmnie, druga deportacja nastąpiła w marcu 1942 roku, pozostałych Żydów skierowano do getta w Łodzi.

Krotoszyn

Gminę założono już w XIV wieku. Podczas wojny ze Szwedami wojska Stefana Czarnieckiego dokonały krwawego pogromu, ucierpiało 350 rodzin żydowskich. W 1774 roku wielki pożar zniszczył synagogę, betmidrasz i bibliotekę; mieszkało wówczas w Krotoszynie 1384 Żydów. Urodzili się tu i działali znani w całej Polsce uczeni: Awigdor Katz i Lejbel Mordekaj. W roku 1846 - nowa synagoga. W 1849 roku mieszkało tu 2327 Żydów (30% ludności miasta). Krotoszyn był wówczas ważnym ośrodkiem nauki żydowskiej. Znani rabini: Menachem Mendel Auerbach, Mosze Jekutiel Kaufman i Benjamin Katzenelbogen. Na przełomie stuleci i w okresie I wojny światowej szybki odpływ ludności żydowskiej, w 1921 roku było już tylko 112 Żydów, a w 1939 roku - 172. 

Niemcy 16 września 1939 roku wywieźli ich do Łodzi.

Odolanów

W 1717 mieszkało tu 15 Żydów, w 1871 - 227 (11,5% ludności), a w 1931 tylko 10 osób.

Ostrów Wielkopolski 

Gmina powstała w1724 roku i była filią gminy kaliskiej. W 1800 roku mieszkało tu 350 Żydów, w 1871 - 1611 (20,2% ludności), a w 1921 -170 (1%). 

Pleszew

Żydzi osiedli tu dopiero w XIX wieku. W 1808 mieszkało tu 105 Żydów (6,2% ludności), a w 1921 - 116 (1,5%). 

Raszków

Żydzi mieszkali tu już w XVII wieku. W 1674 mieszkało 30 Żydów, w 1846 - 300, a w 1939 tylko 2. 

W niedalekiej wsi Grudzielec istniał od końca 1941 obóz pracy, w którym więziono m.in. około 200 Żydów, głównie z Łodzi i okolic Sieradza. Zmarło ich tam około 30. W marcu 1942 część Żydów wywieziono do niedalekiego obozu w Sobótce. 

Wieruszów

Do Wieruszowa przybyli w 1585 roku Żydzi wygnani z Wielunia, początkowo należeli do gminy w Kępnie. Pierwsza pisana wzmianka o wieruszowskich Żydach pochodzi z 1600 roku. Następnym potwierdzeniem ich obecności jest przywilej dla cechu sukienników z 1618 roku. Osiedlający się w Wieruszowie Żydzi zadbali o miejsce pochówku dla siebie. Cmentarz żydowski ulokowano tradycyjnie w pewnej odległości od miasta. Choć nie jest znana data założenia cmentarza, można przypuszczać, że istnieje on na tym samym miejscu nieprzerwanie od końca XVI wieku. W 1810 roku powstała samodzielna gmina. Synagogę zbudowano w 1850 roku, betmidrasz w 1870 roku, było także sporo sztybłech, głównie chasydów z Ger i z Aleksandrowa. Już przed I wojną światową czynna była państwowa żydowska szkoła dla dziewczynek, chłopcy uczyli się w chederach i jeszywach. W 1917 roku syjoniści założyli hebrajskie przedszkole.

W roku 1939 mieszkało w Wieruszowie około 2400 Żydów. W pierwszych dniach wojny Niemcy dokonali masakry Żydów pod zarzutem ich udziału w obronie mostu na Prośnie, zabijali również dzieci (np. 11 osób z rodziny Lewi, w tym kobieta w ciąży). 13 października 1941 roku w Wieruszowie utworzono getto obejmujące obszar pomiędzy ulicami Dąbrowskiego, Kilińskiego i Nadrzeczną. W dniu 26.08.1942 roku hitlerowcy wywieźli wszystkich mieszkańców getta do obozu zagłady w Oświęcimiu. Niezdolnych do transportu 86 starców i chorych zamordowano w nocy z 26 na 27 .08.1942 roku w budynku mykwy. Pochowano ich z zbiorowej mogile na skraju żydowskiego cmentarza. Spośród prawie 3500 wywiezionych z Wieruszowa Żydów tylko kilku cudem uniknęło komory gazowej.

powrót